Levha Tektoniğinde İki Katman Kavramı: Jeodinamiğe Uygulanması
Levha Tektoniğinde İki Katman Kavramı: Jeodinamiğe Uygulanması

Çeviren


İlkışık O.M., Ekizer B., Bektur Y.

Özet


Liiosferin reolojik katmanlaşmasına ilişkin veriler temel alınarak yeni bir "iki-katmanlı levha tektoniği" kavramı geliştirilmiştir. Bu yaklaşımda kabuk ve kabuk altı levhaların yumuşak-akıcı bir alt kabuk katmanı (asteno-katman) ile ayrıldığı düşünülmüştür. Klasik levha tektoniğine benzer olarak, kabukaltı levhalarda da üç; tip sınır belirlenmiştir; ancak bunlar herzaman kabuğun sınırları ile (özellikle kıtalarda) uyuşmayabilir. Bu yeni kavram jeodinamiğe uygulanmış ve bazı önemli oluşum türleri analiz edilmiştir. Dağ oluşumu ve çarpışma platoları modellenmiştir. Aynca alt kabuğun akışkan oluşu dikkate alınarak pasif sınırların gelişimi incelenmiş ve jeolojik sonuçları tartışılmıştır. Reolojik açıdan litosferik katmanlara ve açılma sonucundaki düşey hareketlere bağlı bir riftleşme mekanizması geliştirilmiştir. Aşınma ve tortulaşma olayları da dikkate alınarak "Kalkan havza" tipi kıta içi yapıların gelişiminin analizi yapılmıştır. Ayrıca levha tektoniğinin bazı klasik konuları ileri sürülen yeni kavram açısından irdelenmiştir.

Summary


A two-level plate tectonics concept is developed on the basis of data on lithospere rheological stratification. This approach differentiates between crust and subcrust plate' ensembles separated by a lower-crust viscoplastic astenolayer. Similarly to classical plate tectonics, three types of boundaries are distinguished in the lower layer which do not always coincide with crust-plate boundaries (especially for continents). Applications of this concept to geodynacmis are considered, and a corresponding quantitative analysis for several important processes is carried out. A quantitative model of mountain formation and collision-plateau origins is proposed. Also, a geodynamic model of the evolution of passive margins, taking into account a lower-crust viscous flow, is considered and its geological consequences are discussed. A mechanism of rifting, taking into consideration rheological lithospheric layering and its vertical movements caused by extension, is developed. Both a qualitative scheme and quantitative analysis of the slow evolution of interaction structures of "shield-basin" type, taking into account erosion and sedimentation proces5es, are worked through. Also historical aspects of plate tectonics are discussed from the point of view of the proposed concept.